Category Archives: Narratur

Γαλλικές εκλογές: στα θολά νερά του ολοκληρωτισμού

από τον Θανάση Χαλκιά

Στο δεύτερο γύρο των γαλλικών εκλογών οι Γάλλοι έχουν να διαλέξουν ανάμεσα στον νεοφιλελεύθερο Μακρόν και την ακροδεξιά Λεπέν. Οι θέσεις και των δύο είναι ξεκάθαρες. Ο πρώτος είναι θιασώτης των αγορών και γνώστης του καπιταλισμού εκ των έσω – καθότι διετέλεσε τραπεζίτης – θέλει να χαρακτηρίζεται «σοσιαλφιλελεύθερος – προοδευτικός». Δεν κρύβει τις τεχνοκρατικές του καταβολές και υποστηρίζει αλλαγές στο μοντέλο της γαλλικής οικονομίας που έχουν να κάνουν με το άνοιγμα στις διεθνείς αγορές και την προσαρμογή στα δεδομένα του σύγχρονου παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού (πράσινη ενέργεια, νέες τεχνολογίες κλπ»). Υποστηρίζει την ΕΕ και το ευρώ, ενώ στο θέμα των μεταναστών τάχθηκε στο πλευρό της Μέρκελ στην απόφασή της για άνοιγμα των συνόρων και την υποδοχή εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων στη Γερμανία.

Από την άλλη και η Μαρίν Λεπέν, όσο και αν έκανε κατά καιρούς κάποιες προσπάθειες να κατεβάσει τους τόνους, ποτέ δεν έκρυψε τις θέσεις της: κλείσιμο των συνόρων και άμεση απέλαση των μεταναστών, μίσος για τους ξένους, ισλαμοφοβία, νοσταλγία για την παλιά καθαρή Γαλλία, επιστροφή στις ρίζες, λατρεία της πατρίδας και του έθνους, καταγγελία της παγκοσμιοποίησης, απέχθεια έναντι στην ιδέα της Ευρώπης και σε κάθε υπερεθνικό θεσμό, καταγγελία του ευρώ και των «ελίτ που καταδυναστεύουν την Γαλλία» κλπ.

Αυτοί είναι λοιπόν οι δύο υποψήφιοι που φιλοδοξούν να κυβερνήσουν ένα σύγχρονο, πλούσιο, ανεπτυγμένο καπιταλιστικό κράτος όπως είναι η Γαλλία και να διαχειριστούν τα προβλήματα που αυτή αντιμετωπίζει συνεπεία των δομικών αλλαγών που συμβαίνουν σε παγκόσμιο επίπεδο στο καπιταλιστικό σύστημα. Κανείς από τους δύο βέβαια δεν ευαγγελίζεται την κοινωνική ανατροπή ούτε οραματίζεται ένα μέλλον χωρίς κυριαρχία και εκμετάλλευση. Αλλά όταν τίθεται το ζήτημα της επιλογής ανάμεσα στους δύο η αριστερά – όχι το γαλλικό ΚΚ – τόσο στη Γαλλία όσο και αλλού κράτησε μια περίεργη στάση.

Η μεγάλη καθυστέρηση με την οποία ο Μελανσόν, αρχηγός του αριστερού ριζοσπαστικού κόμματος της «Ανυπότακτης Γαλλίας» κάλεσε τους ψηφοφόρους του να μην ψηφίσουν την ακροδεξιά στο δεύτερο γύρο – κι αυτό με μισή καρδιά, αρνούμενος ταυτόχρονα να αποκαλύψει τι θα ψηφίσει προσωπικά – δείχνει την τρικυμία εν κρανίω στην οποία έχει περιέλθει η αποκαλούμενη «αντισυστημική αριστερά». Δεν είναι πλέον κρυφό ότι πολλοί στους κόλπους της καλοβλέπουν την άνοδο της ακροδεξιάς είτε θεωρώντας ότι κάτι τέτοιο «θα ταρακουνήσει το σύστημα»  (βλέπε π.χ., τη δήλωση Κούλογλου για την ολλανδική ακροδεξιά) είτε γιατί πραγματικά έλκονται από τον υποτιθέμενο «αντισυστημικό» της λόγο.

Την πρώτη περίπτωση θα μπορούσε κανείς να την προσπεράσει, αν και είναι ενδεικτική της  απόλυτης θεωρητικής ένδειας πολλών αριστερών «αναλύσεων» επιπέδου παιδικής χαράς (ο εχθρός του εχθρού μου φίλος μου) αλλά και της απόλυτης άγνοιας για το τι διακυβεύεται σε ιδεολογικό επίπεδο  στην ευρωπαϊκή ήπειρο, την ιστορική μήτρα του καπιταλισμού. Η αναδίπλωση στο έθνος και η επιστροφή στις συγκρούσεις του παρελθόντος μπορεί κάλλιστα να αποτελούν έκφραση της προσπάθειας του καπιταλισμού να  «ξεσκαλώσει» από τα αδιέξοδά του κινούμενος προς το μέλλον με το βλέμμα στο παρελθόν.

Ελίτ: η έννοια-λάστιχο

Η δεύτερη περίπτωση όμως – η αντισυστημική σαγήνη της ακροδεξιάς – είναι πολύ πιο ανησυχητική αν και συνδέεται με την πρώτη. Σε πληθώρα ρηχών αριστερών αναλύσεων επανέρχεται συνεχώς η έννοια-πιπίλα της εποχής: οι ελίτ. Πρόκειται για μια έννοια η οποία περιλαμβάνει όλες εκείνες τις σκοτεινές πανίσχυρες δυνάμεις και τους εκπροσώπους τους που πίσω από τους τοίχους μυστικών συσκέψεων υποτίθεται ότι αποφασίζουν για το μέλλον του κόσμου. Δεν είναι όμως η πρώτη φορά όμως που έννοια αυτή εμφανίζεται να κυριαρχεί στον πολιτικό λόγο της Ευρώπης.

Ένα από τη βασικότερα σχήματα της ναζιστικής κοσμοθεωρίας είναι το τρίγωνο φύρερ-έθνος-λαός. Ανάμεσα στον πρώτο και τον τελευταίο υπάρχει ένας πανίσχυρος δεσμός, σχεδόν μυστικιστικός και η τυφλή υπακοή του λαού στον φύρερ είναι η πεμπτουσία του ναζισμού. Οτιδήποτε μπαίνει ανάμεσά τους, (πρόσωπα, κόμματα, θεσμοί κλπ) αποτελεί απειλή για το έθνος και πρέπει να καταγγελθεί. Οι ναζί, για τις ανάγκες της προπαγάνδας τους δεν δίσταζαν να δανείζονται σοσιαλιστική φρασεολογία διακηρύσσοντας ότι οι διεθνείς και ντόπιες ελίτ της σιωνιστικής πλουτοκρατίας έπιναν το αίμα του λαού.

Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι αυτές οι ιδέες επανέρχονται και αποτελούν τον πυρήνα της επίσημης ιδεολογίας των ολοκληρωτικών καθεστώτων τύπου Ερντογάν και Πούτιν, με τον τελευταίο να αποτελεί το πρότυπο της Λεπέν, την οποία, όπως αποδείχτηκε άλλωστε, ενισχύει και υλικά.

Η «αντισυστημική» αριστερά αυτοβυθίζεται

Δυστυχώς όμως τέτοιες σκεψεις – μεταμφιεσμένες ή όχι – φαίνεται πως έχουν απήχηση και σε ένα μεγάλο κομμάτι της αριστεράς. Είναι θλιβερό ότι κυκλοφορούν «αναλύσεις» που θεωρούν το Εθνικό Μέτωπο της Λεπέν ως μια αντισυστημική επιλογή την οποία οι αριστεροί ψηφοφόροι της Γαλλίας πρέπει να σκεφτούν σοβαρά. Διαβάζουμε λοιπόν ότι οι φτωχοί ψηφίζουν Λεπέν και οι αστοί Μακρόν, ότι  ο πραγματικός φασίστας είναι ο Μακρόν γιατί υποστηρίζει την Ευρωπαϊκή Ένωση η οποία υποτίθεται ότι σχεδιάστηκε κατά το πρότυπο των Ναζί της «Νέας Ευρωπαϊκής Τάξης» ενάντια στην Σοβιετική Ένωση τότε, και σήμερα ενάντια στη Ρωσία – και άλλα παρόμοια. Όλα αυτά άραγε είναι απλώς τρικυμία εν κρανίω ή μήπως δείχνουν την αποτελεσματικότητα κάποιων μυστικών υπηρεσιών στην διασπορά ιδεών εδώ και χρόνια;

Αυτός ο ευτελισμός της λεγόμενης ριζοσπαστικής αριστεράς ας ελπίσουμε ότι οφείλεται απλώς στις κακές συναναστροφές με «ειδικούς-αναλυτές» αμφιβόλου αξίας, υπόπτου αποστολής οικονομολόγους-καθηγητάδες, εξ Αμερικής ορμώμενους, ή στον πολιτικό συναγελασμό – προς χάριν της εξουσίας – με πατριώτες εθνικιστές. Γιατί αλλιώς, αν οι φασιστικές ιδέες της προκαλούν μια γνήσια σαγήνη, η λεγόμενη αντισυστημική αριστερά αργά ή γρήγορα, όχι απλώς θα βυθιστεί αλλά θα πνιγεί αύτανδρη στα θολά νερά του ολοκληρωτισμού.

4/5/2017

Advertisements

Ο κήρυκας της παγκοσμιοποίησης

Από τον Θανάση Χαλκιά

Οι πολλές διαστάσεις της παγκοσμιοποίησης

Ο  Ντόναλντ Τραμπ ξεκίνησε λοιπόν την πρώτη του εβδομάδα ως πρόεδρος και συνέχισε την επιθετική προεκλογική του ρητορική, πράγμα που εξέπληξε κάποιους που περίμεναν να εμφανιστεί πιο ενωτικός αφού εξασφαλίσει τον προεδρικό θώκο. Όμως δεν το έκανε, και φαίνεται ότι θα λανσάρει ένα είδος «αμερικάνικου τσαμπουκά» τόσο προς τα έξω όσο και προς το εσωτερικό της Αμερικής. Αν και το «νταηλίκι» είναι παγκοσμίως γνωστό ότι χαρακτηρίζει το αμερικάνικο DNA (βλέπε άγρια δύση), εντούτοις ως τώρα καλυπτόταν πίσω από την πολιτική ορθότητα της αμερικάνικης ελίτ, κυρίως της ανατολικής και της δυτικής ακτής. Κάτι τέτοιο εξάλλου, ήταν απολύτως εναρμονισμένο με το μοντέλο της εξαγωγής της δημοκρατίας, της ανοιχτής κοινωνίας και των αξιών της ελεύθερης αγοράς που υπήρξαν σημαία της αμερικανικής πολιτικής μετά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο.

Φαίνεται όμως πως όχι πια. Τώρα, η μέση Αμερική την οποία συμβολικά αντιπροσωπεύει ο Τραμπ, παίρνει την ρεβάνς καθώς ήρθε η στιγμή οι δικές της αξίες να καταστούν κυρίαρχες, τουλάχιστον σε επίπεδο επίσημου πολιτικού λόγου. Στην ομιλία της ορκωμοσίας του ο Τραμπ κραύγασε – δύο φορές μάλιστα – «πρώτα η Αμερική!» και αυτή η κραυγή έγινε πρωτοσέλιδο σε όλο τον κόσμο. Το μήνυμα εστάλη λοιπόν προς τα έξω  με σαφήνεια: προετοιμαστείτε για μια άλλη Αμερική.

Στ΄αλήθεια όμως, πιστεύει κανείς πως είναι δυνατόν η ναυαρχίδα του παγκόσμιου καπιταλισμού, υπό την ηγεσία οποιουδήποτε προέδρου, να θέσει σε κίνδυνο τα συμφέροντά της αποσυρόμενη από τις παγκόσμιες υποθέσεις; Ή ακόμα περισσότερο να σταθεί απέναντι σε αυτό που συνοπτικά ονομάζεται «παγκοσμιοποίηση»; Αυτός ο όρος συνοψίζει την διαδικασία της παγκόσμιας καπιταλιστικής ολοκλήρωσης στα πλαίσια της οποίας πολύ συχνά παρατηρούνται κινήσεις που εκ πρώτης όψεως αντίκειται σε αυτήν. Η διακηρύξεις του Τραμπ για απόσυρση από διεθνείς πολυμερείς οικονομικές συμφωνίες ή η έξοδος της Μ. Βρετανίας από την ΕΕ, για παράδειγμα, δεν πρόκειται σε καμία περίπτωση να πλήξουν τη βαθιά δομή του καπιταλισμού. Αυτός, με τη βοήθεια της τεχνολογίας, έχει «παγκοσμιοποιηθεί» πλέον σε τέτοιο βαθμό που έχει ξεφύγει σε ασύλληπτες σφαίρες εξάπλωσης στον χώρο και στο χρόνο. Δεν μιλάμε πλέον απλά για εξάπλωση των εμπορευματικών συναλλαγών σε όλη τον πλανήτη, αλλά για συναλλαγές κεφαλαίων τρισεκατομμυρίων δολαρίων με αστραπιαία ταχύτητα, απλώς με το πάτημα ενός κουμπιού.

Η παγκοσμιοποίηση του φασισμού και ο ρόλος της Ευρώπης

Αυτό όμως που διαφαίνεται πίσω από τις κραυγές του Τραμπ είναι ότι στο πολιτικό/ ιδεολογικό επίπεδο η εθνο-λαϊκιστική και τελικά φασιστική ατζέντα παίρνει το πάνω χέρι όχι μόνο στην Αμερική αλλά και στην Ευρώπη. Αυτό που προωθείται πλέον ως απάντηση στις οικονομικές δυσκολίες της μεσαίας τάξης της καπιταλιστικής δύσης, είναι η καταφυγή στον απομονωτισμό, την εσωστρέφεια και την μισαλλοδοξία. Η πολιτικοποίηση της δυσαρέσκειας, καθοδηγείται πλέον σταθερά και οργανωμένα από τις δυνάμεις του εθνικισμού οι οποίες, αφού σταθεροποιήθηκαν και οργανώθηκαν για τα καλά σε χώρες με πλούσια παράδοση αυταρχισμού και δεσποτείας (Ρωσία, Τουρκία κ.α), έχουν απλώσει για τα καλά τα πλοκάμια τους και σε περιοχές της Δ. Ευρώπης με παράδοση αστικο-δημοκρατικών θεσμών αλλά και προοδευτικών/αντικαπιταλιστικών κινημάτων.

Δεν θα περίμενε βέβαια κανείς από την Αμερική ή τη Ρωσία και φυσικά ούτε από την Κίνα ή τις αραβικές χώρες να ηγηθούν σε μια προσπάθεια εναντίωσης στον καπιταλισμό, την κυριαρχία και των πολιτικών εκφραστών τους, τον φασισμό και τον εθνικισμό. Αυτός ο ρόλος ιστορικά ανήκει στην Ευρώπη μιας και αυτή υπήρξε το σημείο εκκίνησης του δυτικού-καπιταλιστικού μοντέλου του κόσμου που βιώνουμε σήμερα αλλά ταυτόχρονα και πνευματική μήτρα των ιδεών που τον αμφισβητούν. Το καπιταλιστικής έμπνευσης, από τη μια, εγχείρημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης είχε από την άλλη, ως παράπλευρη συνέπεια την δημιουργία ενός χώρου – όχι μόνο οικονομικού – αλλά και πολιτικού-ιδεολογικού, που για πρώτη φορά στην ιστορία βάζει σε δεύτερη μοίρα το έθνος-κράτος. Αν αυτό το εγχείρημα υπερβεί την διάσταση της οικονομίστικης διαχείρισης θα μπορούσε υπό προϋποθέσεις να  ευνοήσει την δημιουργία ενός τύπου πολίτη με μεγαλύτερη κοινωνική συνείδηση, απαγκιστρωμένου από τα βαρίδια του εθνικισμού που σημάδεψε με τραγικό τρόπο το παρελθόν της Ευρώπης.  Αυτή τη στιγμή τα πράγματα βρίσκονται στην κόψη του ξυραφιού, καθώς η Ευρώπη υποφέρει από αναβίωση παλαιών εχθροτήτων και παθών με αφορμή οικονομικές διαφορές στο εσωτερικό αλλά και υποδαύλιση των αντιευρωπαϊκών τάσεων από το εξωτερικό, από δυνάμεις που παραδοσιακά αντιτάσσονταν σε οποιαδήποτε προοπτική σύγκλισης των ευρωπαϊκών λαών (βλ. Ρωσία και Αμερική, με ενεργούμενό της τελευταίας εντός Ευρώπης την Μ. Βρετανία).

Φασισμός και αντι- κοινωνικά δίκτυα

Όπως εύστοχα έχει ειπωθεί, στην πολιτική λίγα γίνονται από όσα λέγονται  και ακόμα λιγότερα λέγονται απ’ όσα τελικά γίνονται. Ο Τραμπ μάλλον δεν θα αποτελέσει εξαίρεση από αυτόν τον κανόνα αν και το στυλ του είναι ιδιόρρυθμο και ακραίο. Από τις ακραίες όμως περιπτώσεις μπορούμε να εξάγουμε χρήσιμα συμπεράσματα γιατί μέσα από αυτές συχνά διακρίνουμε ευκολότερα την αλήθεια απ’ ότι στις συνήθεις περιπτώσεις. Ένας δισεκατομμυριούχος που τα βάζει με το σύστημα (!), που αγορεύει εναντίον του κατεστημένου της Γουολ Στρητ αλλά η νίκη του προκάλεσε ευφορία στα χρηματιστήρια και που, τέλος, επιτίθεται στα μέσα ενημέρωσης αλλά χειρίζεται το τουίτερ και τα κοινωνικά μέσα δικτύωσης με αριστοτεχνικό τρόπο, είναι μια ιδιόμορφη περίπτωση. Είναι η περίπτωση του πρώτου αμερικανού προέδρου που εξελέγη χάρις στα κοινωνικά δίκτυα έχοντας εναντίον του όλα σχεδόν τα μεγάλα μέσα ενημέρωσης της Αμερικής.

Και εδώ ερχόμαστε στο ρόλο του διαδικτύου και τον παγκόσμιο ρόλο που ξεκάθαρα πια διαδραματίζει σε πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο. Αφελώς πολλοί θεώρησαν αρχικά πως η εκρηκτική τεχνολογική ανάπτυξη της πληροφορικής, του ίντερνετ και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης θα βοηθούσε στην διάδοση προοδευτικών ιδεών σε όλο τον πλανήτη και θα οδηγούσε στην άρση των ρατσισμών και των εθνικών εγωισμών μέσω της επικοινωνίας ανάμεσα σε διαφορετικές κουλτούρες και της παγκόσμιας δικτύωσης σε έκταση πρωτοφανή για την ανθρώπινη ιστορία. Αντ΄αυτού, καταλήξαμε στην εγκαθίδρυση ενός παγκόσμιου δικτύου που αποτελεί το τελειότερο όργανο εξάπλωσης και εμβάθυνσης του καπιταλισμού και της κυριαρχίας. Έτσι, τελειοποιήθηκε η εμπορευματοποίηση της ζωής σε παγκόσμιο επίπεδο μέσω της on line κατανάλωσης προϊόντων και θεάματος·  δημιουργήθηκε ένα παγκόσμιο δίκτυο παρακολούθησης (Facebook και άλλα κοινωνικά δίκτυα) που όμοιό του ούτε στα πιο τρελά τους όνειρα δεν είχαν δει οι δικτατορίες του παρελθόντος· και τέλος καλλιεργείται συστηματικά μια κουλτούρα φανατισμού, ανορθολογισμού, ρατσισμού και  μισαλλοδοξίας. Δεν είναι τυχαίο πάντως που ο Τραμπ επέλεξε το τουίτερ ως βασικό εργαλείο επικοινωνίας και προβολής του και θα συνεχίσει να το κάνει και κατά τη θητεία του ως πρόεδρος.

Αυτή είναι μια παγκοσμιοποίηση για την οποία δεν μιλάνε πολλοί και δεν συνδέεται με την συνήθη έννοιά της, αν και αποτελεί εργαλείο της ή ίσως είναι η άλλη πλευρά της. Από αυτή την άποψη λοιπόν η Αμερική εξέλεξε ως πρόεδρο τον μεγαλύτερο κήρυκά της παγκοσμιοποίησης. Και ποιος ξέρει, όπως γράφτηκε κάπου στο Ίντερνετ, ίσως ο επόμενος πρόεδρος της Αμερικής να είναι ο ίδιος ο ιδρυτής του Facebook.

24-1-2017

Περί Παιδείας (ή τα τρία κακά της μοίρας της)

Από τον Θανάση Χαλκιά

 Μαθαίνοντας «ενάντια στους άλλους»

Πρόσφατα σε μια παρέα, βρέθηκα μάρτυρας μιας συζήτησης σχετικά με τα ελληνικό σχολείο και το επίπεδο της εκπαίδευσης που παρέχεται σε αυτό. Στην ομήγυρη υπήρχαν άνθρωποι με άμεση επαφή με το σχολείο, όπως εκπαιδευτικοί και γονείς μαθητών (κυρίως λυκείου),  αλλά και άνθρωποι χωρίς τέτοια εμπειρία. Η συζήτηση κάποια στιγμή επικεντρώθηκε στις τεράστιες δυσκολίες που αντιμετωπίζει ένας από τους εκπαιδευτικούς της παρέας ο οποίος τυχαίνει να διδάσκει σε λύκειο μιας σχετικά υποβαθμισμένης περιοχής της Αθήνας.  Το γεγονός ότι οι μαθητές προέρχονται από φτωχές οικογένειες με χαμηλό μορφωτικό επίπεδο αλλά και η παρουσία πολλών αλλοδαπών μαθητών, αρκετοί εκ των οποίων δεν έχουν καλά-καλά επαρκή γνώση της ελληνικής γλώσσας, έχουν ως αποτέλεσμα το σχολείο να έχει «κακή φήμη» και να θεωρείται υποβαθμισμένο.

Ο φίλος εκπαιδευτικός αναγνώρισε ότι οι περισσότεροι μαθητές του σχολείου του δεν έχουν πολλές πιθανότητες να προχωρήσουν στο επόμενο στάδιο – αυτό της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης – και η μοναδική τους ευκαιρία περιορίζεται στη φοίτηση σε επαγγελματικό λύκειο με σκοπό την απόκτηση κάποιας τεχνικής ειδικότητας όπως ψυκτικοί, ηλεκτρολόγοι, βοηθοί νοσηλευτές κλπ. Προς τιμήν του παραδέχτηκε ότι ο ίδιος, όπως και  οι περισσότεροι συνάδελφοί του, βαθμολογούν με ελαστικό τρόπο τους μαθητές,  ιδιαίτερα στα θεωρητικά μαθήματα, καθώς σε αντίθετη περίπτωση οι περισσότεροι δεν θα είχαν καμία τύχη να αποφοιτήσουν. Τόνισε μάλιστα ότι οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη τους και τις ευρύτερες κοινωνικές συνθήκες – «θέλουμε όλους αυτούς τους μαθητές εντός του σχολείου και όχι στο δρόμο», είπε χαρακτηριστικά.

Αυτό που με προβλημάτισε όμως ήταν η παρατήρηση ενός από τους γονείς της παρέας: καλή η κοινωνική ευαισθησία, παραπονέθηκε, αλλά αυτό δεν είναι άδικο για έναν μαθητή ενός άλλου σχολείου που μόχθησε για να πάρει το απολυτήριό του, ας πούμε με βαθμό 14, ενώ ο ίδιος βαθμός «χαρίστηκε» στην πρώτη περίπτωση; Η κουβέντα δεν προχώρησε περαιτέρω, αλλά είναι μια καλή αφορμή για ορισμένες διαπιστώσεις σχετικά με το εκπαιδευτικό σύστημα στην Ελλάδα, αλλά νομίζω και γενικότερα.

Το «παράπονο» που εκφράστηκε στην συζήτηση μου υπενθύμισε τον βαθιά ταξικό χαρακτήρα του θεσμού της εκπαίδευσης.  Πρόκειται για έναν αγώνα δρόμου, ή καλύτερα για μια αρένα, στην οποία ρίχνονται οι μαθητές στο Δημοτικό και η οποία γίνεται όλο και πιο σκληρή στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο, με τελική μάχη αυτή των Πανελλήνιων Εξετάσεων. Κατά τη διάρκεια όλων αυτών των χρόνων, η νοοτροπία του ανταγωνισμού και της κατάταξης σε καλούς και κακούς, εμπεδώνεται σε όλα τα επίπεδα της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Καταλήγουμε δηλαδή στο παρανοϊκό αποτέλεσμα να μαθαίνουμε όχι μόνο για την προσωπική μας βελτίωση ούτε πολύ περισσότερο προς χάριν της γνώσης, αλλά περισσότερο «ενάντια στους άλλους»!

Δημόσια Παιδεία και πτυχία ως τίτλοι ευγενείας

Δεν είναι μόνο οι ιθύνοντες της εκπαιδευτικής πολιτικής και οι δάσκαλοι που προωθούν την ταξινόμηση αυτή μέσω της βαθμολογίας και των ατέλειωτων τεστ. Περισσότερο μάλλον, οι ίδιοι οι γονείς απαιτούν την βαθμολόγηση προκειμένου να διακρίνεται «η ήρα από το στάρι», οι έξυπνοι από τους μέτριους, οι εργατικοί από τους τεμπέληδες. Σε αυτόν τον αγώνα δρόμου υπάρχουν νικητές και ηττημένοι και το έπαθλο είναι ο πολυπόθητος τίτλος – είτε πρόκειται για απολυτήριο είτε αργότερα για πτυχίο ή μεταπτυχιακό.

Αυτοί οι τίτλοι μοιάζουν με τους τίτλους ευγενείας του μεσαίωνα και άπαξ και απονεμηθούν, αυτομάτως προσδίδουν κοινωνικό κύρος στον κάτοχό τους. Δεν έχει σημασία που στην συγκεκριμένη οικονομική συγκυρία της Ελλάδας, τα πτυχία δεν οδηγούν πλέον απαραίτητα σε επαγγελματική αποκατάσταση. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι συντηρούν και εντείνουν τον ταξικό διαχωρισμό όπως προαναφέρθηκε και μάλιστα με πολύ μεγάλη επιτυχία: όπως οι πλούσιοι στην κοινωνία δεν κάνουν παρέα με φτωχούς, έτσι και οι μορφωμένοι δεν συγχρωτίζονται με «αμόρφωτους». Σπάνια οι μεν μπλέκονται με τους δε. Αν πεις μάλιστα και για τους ασκούντες τη λεγόμενη «πνευματική εργασία» σε σχέση με τους  χειρώνακτες; Αυτοί κι αν δεν συναντιούνται ποτέ. Οι τελευταίοι μάλιστα είναι το παράδειγμα προς αποφυγήν, καθώς η δουλειά τους είναι ανεπιθύμητη για τον σημερινό Έλληνα.

Πολλοί ισχυρίζονται ότι η ενίσχυση της δημόσιας  εκπαίδευσης με χρήματα και υποδομές μειώνει τις ανισότητες. Η εμπειρία όμως έδειξε πως ακόμα και στις «παλιές καλές εποχές προ μνημονίου» που η οικονομική κατάσταση ήταν ευνοϊκότερη, η κρατική εκπαίδευση (δημόσια  και ιδιωτική) απλώς είχε μεγαλύτερη ευχέρεια στην προετοιμασία των μελλοντικών κατόχων τίτλων που θα στελέχωναν είτε πολυάριθμες κρατικές θέσεις, είτε θέσεις της αναπτυσσόμενης (λόγω συγκυρίας) ιδιωτικής οικονομίας. Έτσι, οι προαναφερόμενοι διαχωρισμοί όχι μόνο υπήρχαν και τότε, αλλά αντίθετα, θα’ λεγε κανείς πως  τέθηκαν οι βάσεις για την μετέπειτα όξυνσή τους. Απλώς κρύφτηκαν τεχνηέντως με τη «σκούπα» της κοινωνικής κινητικότητας κάτω από το χαλί μιας διευρυμένης μικρομεσαίας τάξης.

Τι σόι παιδεία είναι λοιπόν αυτή που εθίζει τους μαθητές στις αξίες της κυριαρχίας, του  ανταγωνισμού και της επικράτησης του εγώ πάνω στο εμείς; Που προωθεί την γνώση μόνο ως μέσο για την επίτευξη προσωπικών/εγωιστικών στόχων που σχετίζονται μόνο με την επαγγελματική καταξίωση και τον προσωπικό πλουτισμό; Βέβαια, η παρεχόμενη σήμερα παιδεία και το σύστημα εκπαίδευσης που την διεκπεραιώνει δεν θα μπορούσε να είναι παρά πλασμένη κατ’ εικόνα και καθ΄ ομοίωσιν  της κοινωνίας. Η ανισότητα λοιπόν και η ταξικότητά του λοιπόν, κρύβονται στο μεδούλι του εκπαιδευτικού συστήματος το οποίο όπως προλέχθηκε, περιλαμβάνει πέρα από τους εκπαιδευτικούς και άλλους κρατικούς αρμόδιους, τους γονείς με τις προσδοκίες τους, αλλά και τους ίδιους τους μαθητές που πολλές φορές αναπαράγουν και αυτοί τα κυρίαρχα πρότυπα, επηρεαζόμενοι από τον γενικότερο κοινωνικό περίγυρο.

Τι μπορούμε να κάνουμε;

Από την άλλη βέβαια, οφείλουμε να σημειώσουμε ότι δεν είναι όλοι οι εκπαιδευτικοί ίδιοι, ούτε όλοι οι γονείς και φυσικά ούτε όλοι οι μαθητές· υπάρχουν τμήματα της κοινωνίας – μειοψηφικά μεν, αλλά υπαρκτά – που δεν επιθυμούν την διαιώνιση αυτού του εξουσιαστικού εξετασιοκεντρικού εκπαιδευτικού συστήματος που αντί να προσφέρει γνήσια γνώση και κοινωνικές δεξιότητες, επικεντρώνεται στην συσσώρευση στείρων πληροφοριών. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το είδος της παιδείας του σήμερα προδίδει τα σχέδια αυτών που την παρέχουν,  για την κοινωνία του αύριο. Άρα, όσοι επιθυμούν μια άλλου τύπου κοινωνία χωρίς κυριαρχία, διακρίσεις και ανισότητα – δηλαδή έναν νέο τύπο ανθρώπου – οφείλουν να εργαστούν για την δια – μόρφωσή του. Γιατί η καθαρή έννοια του όρου «μόρφωση» είναι η απόκτηση πληροφορικών μονάδων γνήσιας γνώσης και η διάχυσή τους.

Αυτό θα μπορούσε να γίνει από μεμονωμένους εκπαιδευτικούς, γονείς ή ομάδες αυτών, στα πλαίσια του υπάρχοντος εκπαιδευτικού συστήματος είτε και εκτός αυτού. Επίσης, είναι αναγκαίο – και ίσως σημαντικότερο – να συμπεριλαμβάνει και τους ενήλικες που δεν έχουν πλέον καμία λειτουργική σύνδεση με τους επίσημους εκπαιδευτικούς θεσμούς. Όσους διαισθάνονται ή γνωρίζουν ότι δεν γνωρίζουν, όχι διότι στο παρελθόν ενδεχομένως «απέτυχαν» στην βάσανο των εξετάσεων και στο κυνήγι των τίτλων σπουδών, αλλά γιατί αμφισβητούν την αλλοτριωτική ψευδο-γνώση που «δωρεάν» τους προσφέρθηκε και αναζητούν την γνήσια γνώση.

Τα τρία κακά

Ως γνωστόν, ο μέσος άνθρωπος είναι ρουτινιάρης, εγωιστής και με χαμηλή αυτοεκτίμηση. Δεν παραδέχεται ότι δεν γνωρίζει, αποφεύγει το ξεβόλεμα και πιστεύει ότι είναι ο τελευταίος τροχός της αμάξης σε ό,τι μικρό ή μεγάλο συμβαίνει γύρω του. Αυτά είναι τα τρία κακά που επικρατούν γιατί έτσι εκπαιδευτήκαμε όλοι μας στα κάθε είδους σχολεία. Οποιαδήποτε προοπτική κοινωνικής αλλαγής πρέπει να ξορκίσει αυτά τα τρία κακά και συνεπώς ανάγεται σε υπόθεση προσωπικής ευθύνης προκειμένου: i) να παραδεχτούμε την άγνοιά μας (αντίδοτο στο δηλητήριο του φασισμού), ii) να δράσουμε καθημερινά προς την κατεύθυνση της γνήσιας γνώσης (απεξάρτηση από τον μικροαστισμό) και iii) να κατανοήσουμε ότι για το πώς θα είναι ο μελλοντικός κόσμος, το κάθε μεμονωμένο άτομο έχει οφειλή προσωπικά, αλληλεγγύως και εις ολόκληρον.

 Εξάλλου, η εμπειρία έχει δείξει ότι όσο κι αν επιθυμεί κανείς να τα αποποιηθεί, τα χρέη στο τέλος – με τον έναν ή τον άλλον τρόπο – αργά ή γρήγορα πάντα πληρώνονται.

10-1-2017

 

ΔΕΣΜΩΤΕΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

Λεπτομέρεια ομαδικής ταφής ατόμων που έχουν υποστεί βίαιο θάνατο. Στους καρπούς τους διακρίνονται οι μεταλλικοί κλοιοί - δεσμά

Από τον Θανάση Χαλκιά

Πρόσφατα, κατά τη διάρκεια οικοδομικών εργασιών, ανακαλύφθηκαν στο Δέλτα Φαλήρου 80 ανθρώπινοι σκελετοί θαμμένοι σε ένα μαζικό τάφο. Όλοι τους είχαν τα χέρια τους δεμένα με σιδερένια δεσμά στους καρπούς και είχαν θανατωθεί με τον ίδιο τρόπο: ένα χτύπημα από βαρύ αντικείμενο που προκάλεσε  θραύση του κρανίου (φωτογραφία). Τα ευρήματα χρονολογήθηκαν γύρω στα 650 με 625 π.Χ. χάρις  σε δύο αγγεία που βρέθηκαν δίπλα σε μία από τις σωρούς. Για την διεθνή αρχαιολογική κοινότητα, η ανακάλυψη αποτέλεσε μια από τις δέκα σημαντικότερες που έγιναν παγκοσμίως μέσα στο 2016. Στην Ελλάδα η είδηση έγινε λίγο γνωστή,  και σε καμία περίπτωση δεν πήρε την έκταση που είχαν πάρει οι ανασκαφές της Αμφίπολης στο πρόσφατο παρελθόν.

Θυμόμαστε όλοι τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων, τα μακροσκελή ρεπορτάζ, ακόμα και τις δηλώσεις  διάφορων πολιτικών, με τις οποίες επιχειρήθηκε και επιτεύχθηκε – με το ζόρι, και σε βάρος της όποιας επιστημονικής αλήθειας – η σύνδεση του τάφου της Αμφίπολης,  αν όχι με τον ίδιο τον Μέγα Αλέξανδρο, τουλάχιστον με άτομα του περιβάλλοντός του, κι αν αυτό δεν ήταν εφικτό, με την εποχή που εκείνος έζησε. Για την διεθνή αρχαιολογική κοινότητα όλα αυτά είχαν λίγη σημασία, καθώς τίποτε δεν αποδείχτηκε επιστημονικά,  και ως εκ τούτου, δεν έγιναν αποδεκτά σε κάποιο διεθνές επιστημονικό συνέδριο.

Από την άλλη μεριά, οι «δεσμώτες του Φαλήρου», όπως έγινε γνωστό το εύρημα, λόγω της βάρβαρης μεταχείρισης που είχαν τα θύματα – αταίριαστη με τα ευγενή ιδεώδη με τα οποία έχουμε συνδέσει την αρχαία Ελλάδα – απωθήθηκε στο περιθώριο. Βέβαια, και σε αυτήν την περίπτωση  έγινε η απαραίτητη σύνδεση με ό,τι μας είναι  γνωστό από την συγκεκριμένη περίοδο της αρχαίας ελληνικής ιστορίας.  Θεωρήθηκε λοιπόν,  λόγω χρονικής σύμπτωσης, ότι οι νεκροί ήταν «αριστοκρατικής καταγωγής», μέλη της πολιτικής ομάδας που ενεργώντας υπό τον Κύλωνα, προσπάθησαν να πάρουν την εξουσία στην Αθήνα μέσω πραξικοπήματος, υποκινούμενο από τον τύραννο των Μεγάρων Θεαγένη. Η αποτυχία τους είχε ως αποτέλεσμα τη θανάτωσή τους, ενώ το γεγονός αυτό και ό,τι επακολούθησε έμειναν στην ιστορία με το όνομα «Κυλώνειο Άγος».

Η σχολική ιστορία

Η παραποίηση, η αποσιώπηση και γενικότερα  η χρησιμοποίηση της ιστορίας είναι ένα από τα προσφορότερα μέσα ιδεολογικής χειραγώγησης  των μαζών. Ειδικά σε χώρες όπως η Ελλάδα, όπου η αρχαιολατρία και η προγονοπληξία είναι ευρέως διαδεδομένες, η επιλεκτική αντιμετώπιση των ιστορικών γεγονότων, όπως αυτή που προαναφέρθηκε δεν προκαλεί έκπληξη. Το αφήγημα περί «συνέχειας του ελληνικού έθνους» απαιτεί σε πολλές περιπτώσεις εκτεταμένο ακρωτηριασμό της ιστορικής αλήθειας έχοντας ως πολύτιμο εργαλείο τη σχολική ιστορία. Μέσω αυτής, από την παιδική κιόλας ηλικία, εγκαθιδρύεται συλλογικά μια αντιμετώπιση του ιστορικού παρελθόντος με όρους ηρωικής παραμυθίας, που βρίθει αναφορών στο συναίσθημα και το θυμικό. Σε συνδυασμό με την αγνόηση ολόκληρων ιστορικών περιόδων ή την αποσιώπηση συγκεκριμένων ιστορικών γεγονότων, στο τέλος η σχολική ιστορία πετυχαίνει να ανακατασκευάσει και να διοχευτεύσει στο συλλογικό ασυνείδητο  των νέων πολιτών μια στρεβλή εικόνα, τόσο για το ίδιο το ιστορικό παρελθόν, όσο και τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να το ερευνούμε. Έτσι, έως τα δεκαοχτώ μας, έχουμε διδαχτεί τα ονόματα άπειρων βυζαντινών αυτοκρατόρων και πλήθος ημερομηνιών από μάχες στο μακρινό αρχαίο παρελθόν αλλά δεν γνωρίζουμε τίποτα για το πως ζούσαν οι καθημερινοί άνθρωποι στο μεσαίωνα ή τι συνέβαινε στην Ελλάδα της σύγχρονης εποχής, π.χ. την περίοδο του εμφυλίου πολέμου.

Γενικά, ο τρόπος με τον  οποίο στρέφεται το βλέμμα μας στο παρελθόν καθορίζει τον τρόπο που αναλύουμε  και αντιμετωπίζουμε το παρόν  – και το αντίστροφο.  Για ένα άτομο, η υπερβολική προσκόλληση σε καλές στιγμές του παρελθόντος, πολύ συχνά συνοδεύεται από μια μη ρεαλιστική προσέγγιση των τωρινών καταστάσεων ή/και μια ναρκισσιστική διάθεση. Ας αναρωτηθούμε  για λίγο τι άποψη θα σχηματίζαμε για κάποιον που μιλάει συνεχώς για τις επιτυχίες του παρελθόντος του ενώ γνωρίζουμε ότι έχει σοβαρά προβλήματα με τα οποία αποφεύγει να ασχοληθεί. Ίσως  αυτό συμβαίνει και στην Ελλάδα σήμερα. Ασχολούμαστε πολύ με την ιστορία αλλά με έναν τρόπο που αντί να μας διαφωτίζει, μας χειραγωγεί.

Η χειραγώγηση της ιστορίας

Τρανό παράδειγμα ο όψιμος ελληνικός αντιγερμανισμός. Πάντα στην Ελλάδα υπήρχε μια μανία εθνικοπατριωτικής καταδίωξης (οι ανθέλληνες ευρωπαίοι που μας υπονομεύουν από τον καιρό της άλωσης της Κωνσταντινούπολης  από τους Φράγκους). Ας θυμηθούμε το μποϊκοτάζ στα ολλανδικά τυράκια το καιρό των αλήστου μνήμης εθνικιστικών  συλλαλητηρίων λόγω Μακεδονίας. Αλλά τα τελευταία χρόνια, η Γερμανία είναι εκείνη που ανακηρύχθηκε ως ο νούμερο ένα εχθρός. Μιας και η χώρα αυτή αποτελεί και το νούμερο ένα δανειστή της Ελλάδας, η αντιπάθεια μοιάζει αναπόφευκτη. Όμως στην περίπτωσή μας η ελληνική ακροδεξιά αγκαλιά με τους ναζιστές αλλά και την πατριωτική αριστερά, επιχειρούν να καταστήσουν τη Γερμανία στα μάτια των Ελλήνων ως τον δυνάστη που με τις σκληρές απαιτήσεις του επιχειρεί να υποτάξει την Ελλάδα. Η χειραγώγηση αυτή έχει επιτευχθεί σε τέτοιο βαθμό που καμία κυβέρνηση έως τώρα δεν αντιστάθηκε στον πειρασμό να χρησιμοποιήσει την μισητή εικόνα του Σόιμπλε στα δελτία ειδήσεων προκειμένου να διοχετεύσει την λαϊκή οργή έναντι νέων κάθε φορά μέτρων.

Οι ναζιστικοί και ακροδεξιοί κύκλοι (τι είρωνία!) επικαλούνται συχνά το ναζιστικό παρελθόν της Γερμανίας και των δεινών της περιόδου της κατοχής προκειμένου να συνδέσουν την σημερινή Γερμανία με εκείνη του παρελθόντος. Η σημερινή όμως Γερμανία δεν μιλά ποτέ για «Ευρώπη των εθνών» ενώ, όσον αφορά το ναζιστικό της παρελθόν, τις  τελευταίες δεκαετίες έχει κάνει σκληρή αυτοκριτική που διαπέρασε το κοινωνικό σώμα, ξεκινώντας από τους πολιτικούς θεσμούς και την εκπαίδευση και φτάνοντας στο συλλογικό υποσυνείδητο. Υπάρχουν βεβαίως ακροδεξιοί και στη Γερμανία αλλά οι εκεί νεοναζιστές έχουν τεθεί εκτός νόμου και μάλιστα διώκονται με βάση αντιτρομοκρατικούς νόμους. Στην Ελλάδα αντίθετα, όχι μόνο έχουν μπει στη βουλή αλλά εσχάτως επιχειρείται και το πολιτικό τους ξέπλυμα.

Τα πράγματα λοιπόν δεν είναι ποτέ έτσι όπως φαίνονται και στην περίπτωση της ιστορικής αλήθειας αυτό ισχύει διπλά. Ούτε ο πιο αμερόληπτος μελετητής της ιστορίας δεν μπορεί να είναι απολύτως σίγουρος για τις πηγές του καθώς άπειρες φορές στο παρελθόν έχει αποδειχτεί ότι η χάλκευση της ιστορίας είναι η προσφιλέστερη εξουσιαστική μέθοδος συλλογικής χειραγώγησης. Πόσο μάλλον ο μέσος άνθρωπος που, ως ήδη προσήλυτος, καταντά δεσμώτης της ιστορίας.

26/12/2016

 

 

 

Ο μεγάλος απατεώνας

Από τον Θανάση Χαλκιά

«Μπορεί κάποιος να εξαπατά όλους τους ανθρώπους για κάποιο καιρό, κάποιους ανθρώπους όλο τον καιρό, αλλά δεν μπορεί να τους εξαπατά όλους όλο τον καιρό».

Η πασίγνωστη αυτή ρήση του Αβραάμ Λίνκολν, ανασύρεται πολύ συχνά με αφορμή ποικίλες περιπτώσεις εξαπάτησης που αποκαλύπτονται δημόσια. Μοιάζει εκ πρώτης όψεως καθησυχαστική γιατί διαβεβαιώνει ότι το ψέμα έχει κοντά ποδάρια – όπως λέει και λαός – και στο τέλος η αλήθεια αποκαλύπτεται και λάμπει. Πράγματι, η ιστορική εμπειρία έχει δείξει ότι απάτες ή πλάνες  που στο παρελθόν καθόριζαν τη σκέψη και  τη δράση μεμονωμένων ατόμων, ομάδων ανθρώπων ή ακόμα και ολόκληρων λαών, στο τέλος αποκαλύφθηκαν και καταρρίφθηκαν. Η πρόοδος άλλωστε του ανθρώπινου πνεύματος μέσω της επιστήμης η οποία ανέλαβε το ρόλο της αναζήτησης της αλήθειας για τα πράγματα, οδήγησε προς αυτή την κατεύθυνση.

Παρά το γεγονός όμως ότι το κάθε επιμέρους ψέμα αργά ή γρήγορα αποκαλύπτεται, διαπιστώνουμε ταυτόχρονα ότι το μοτίβο της εξαπάτησης επαναλαμβάνεται αδιάλειπτα καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας του ανθρώπινου πολιτισμού. Έτσι, τα παλιά ψέματα αντικαθίστανται από καινούργια πιο μοντέρνα και πιο εξεζητημένα, σαν το ανθρώπινο είδος να βρίσκεται σε μια κατάσταση εξάρτησης από αυτά. Ταυτόχρονα,  τα ψεύδη και οι απάτες που αποκαλύπτονται καλύπτουν ένα τεράστιο εύρος περιπτώσεων, από τις καθημερινές διαπροσωπικές σχέσεις, τις ευρύτερες κοινωνικές και επαγγελματικές, έως την πολιτική, την οικονομία και (ακόμα περισσότερο ίσως) τις διεθνείς σχέσεις μεταξύ κρατών.

Αυτή η τεράστια γκάμα αποδεικνύει μεν την αξιοθαύμαστη επινοητικότητα του ανθρώπινου πνεύματος, αποκαλύπτει δε αυτό που πλείστοι διανοητές, φιλόσοφοι, ψυχολόγοι και εσχάτως νευροεπιστήμονες, υποψιάζονταν. Ότι δηλαδή θεμέλιος λίθος σχεδόν ολόκληρου του πολιτισμικού οικοδομήματος είναι το ψέμα. Για ποιο λόγο όμως συμβαίνει αυτό, είναι κάτι που η κοινή λογική και η λαϊκή σοφία δεν μπορεί να εξηγήσει.

Η Γνωστική Ασυνέπεια

Στην ατομική ψυχολογία, από τα μέσα του εικοστού αιώνα και έπειτα, οι ερευνητές ασχολήθηκαν με το ζήτημα, με συνέπεια να εισαχθεί και αναπτυχθεί η λεγόμενη θεωρία της Γνωστικής Ασυνέπειας (Cognitive Dissonance). Πρόκειται για έναν όρο της ψυχολογίας, που χρησιμοποιείται για να περιγράψει το ψυχολογικό φαινόμενο της δυσφορίας, του ψυχολογικού στρες και των αρνητικών συναισθημάτων (όπως ντροπή, έκπληξη, θυμός, ενοχή) που βιώνει ένας άνθρωπος, όταν τα γνωστικά στοιχεία (υπάρχουσες αξίες, πεποιθήσεις, στάση ζωής, σκέψεις, ιδέες κτλ) που γνωρίζει ως τώρα,  ανατρέπονται και συγκρούονται με καινούργια γνωστικά στοιχεία (νέες πληροφορίες). Ο άνθρωπος από τη φύση του έχει την τάση να επιδιώκει την γνωστική αρμονία, καθώς έτσι μειώνει τα αρνητικά συναισθήματα που προκύπτουν από την ασυμφωνία. Γι’ αυτό και καλείται να τροποποιήσει τις προϋπάρχουσες πεποιθήσεις, σκέψεις κλπ. και να εφεύρει καινούργιες που θα τις αντικαταστήσουν, έτσι ώστε να περιορίσει τη σύγκρουση μεταξύ των γνωστικών στοιχείων.

Η σύγκρουση μπορεί να αναφέρεται σε ασυμφωνία λόγων/πράξεων ή πεποιθήσεων/πρακτικής συμπεριφοράς και προκειμένου αυτή να επιλυθεί, οι άνθρωποι είναι ικανοί να εφεύρουν οποιαδήποτε δικαιολογία, επιδεικνύοντας πολλές φορές αξιοθαύμαστη φαντασία ή υιοθετώντας βολικές απόψεις ή πληροφορίες, όσο εξόφθαλμα λανθασμένες και αν είναι. Αυτό γίνεται γιατί μια ασυνείδητη τακτική μείωσης της δυσαρέσκειας που προαναφέρθηκε είναι, είτε η υποτίμηση των ασύμφωνων νέων γνωστικών στοιχείων, είτε η υπερτίμηση των σύμφωνων, όσο παράλογα κι αν αυτά αποδείχτηκαν υπό το φως των νέων δεδομένων.  Έτσι π.χ., ένας καπνιστής στην προτροπή να κόψει το τσιγάρο μπορεί να αντιτείνει ότι η διακοπή του καπνίσματος προκαλεί παχυσαρκία ή  ότι κάπου διάβασε πως υπάρχουν κάποιες καινούργιες έρευνες που δείχνουν ότι δεν είναι σίγουρο πως το τσιγάρο σχετίζεται με τον καρκίνο ή στο τέλος-τέλος ότι το νόημα της ζωής είναι να «περνάει κανείς καλά αφού όλοι θα πεθάνουμε κάποτε».

Άλλο παράδειγμα: οι  ερωτικές σχέσεις. Πολύ συχνά, σε συμμόρφωση με τις επικρατούσες κοινωνικές νόρμες, ο έρωτας εξιδανικεύεται με αποτέλεσμα πολλές αποτυχημένες σχέσεις να συντηρούνται με καταστροφικά αποτελέσματα. Πόσες φορές δεν έχουμε συναντήσει ανθρώπους που αρνούνται να εγκαταλείψουν μια σχέση που τους κάνει κακό,  επινοώντας ένα σωρό δικαιολογίες απωθώντας αυτό που όλοι οι τρίτοι βλέπουν. Ο έρωτας είναι τυφλός λοιπόν, αλλά όχι για καλό αφού μερικές φορές τρέφεται από την αυταπάτη.

Ψέματα παντού

Αλλά και σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο θα μπορούσαμε να διαπιστώσουμε ανάλογες συμπεριφορές.  Πολλοί άνθρωποι, αν και κατά τεκμήριο μορφωμένοι, καταφεύγουν συχνά σε διάφορες θεωρίες συνωμοσίας προκειμένου να εξηγήσουν πραγματικά γεγονότα ή καταστάσεις που δεν ταιριάζουν με τον τρόπο που εκείνοι βλέπουν τον κόσμο ή έρχονται σε αντίθεση με τις πεποιθήσεις τους. Για παράδειγμα, βλέπουμε διεθνώς ένα κύμα αμφισβήτησης είτε του ίδιου του γεγονότος της δραματικής κλιματικής αλλαγής, είτε της επίπτωσης που έχει σε αυτή την αλλαγή, η ανθρώπινη δραστηριότητα. Τα ίδια τα επιστημονικά στοιχεία είναι συντριπτικά: οι εκπομπές αερίων και η παντός είδος μόλυνση από τις ανθρώπινες δραστηριότητες, ως απότοκο του (παγκόσμιου πλέον) καπιταλισμού, μας οδηγούν κατευθείαν στην καταστροφή του πλανήτη. Ο μόνος τρόπος για να αποφευχθεί κάτι τέτοιο είναι να καταργηθεί ο καπιταλιστικός τρόπος ζωής της υπερκατανάλωσης και της ανηλεούς οικονομικής επέκτασης με κάθε  τίμημα. Αντί για αυτό όμως είναι βολικότερο να  θεωρήσει ότι οι μετρήσεις είναι λάθος ή υποκινούμενες από κάποια συμφέροντα ή ότι, στο τέλος-τέλος, και στο παρελθόν, πριν την εμφάνιση του ανθρώπου υπήρξε κάποιου είδους κλιματική αλλαγή οπότε δεν χρειάζεται να ανησυχούμε.

Η Ελλάδα της οικονομικής κρίσης αποτελεί ένα πολύ καλό παράδειγμα του τι μπορεί να συμβεί όταν επέρχεται μια δραματική σε μέγεθος ασυμφωνία ανάμεσα, από τη μια μεριά σε υφιστάμενες ιδέες, πεποιθήσεις και στερεότυπα βαθιά ριζωμένα μέσα στο κοινωνικό σώμα, και από την άλλη σε μια καινούργια, εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Η μεγάλη δυσαρέσκεια που προκλήθηκε οδήγησε στην υιοθέτηση ακραίων πεποιθήσεων που εντοπίζουν ένα εξωτερικό αντικείμενο-στόχο κάθε φορά, για να ρίξουν το φταίξιμο για τα δεινά της Ελλάδας (κατά περίπτωση: οι πολιτικοί γενικά, οι Ευρωπαίοι, οι Γερμανοί, οι Αμερικανοί, οι Εβραίοι κλπ.). Είναι ευκολότερο να υιοθετήσει κανείς τέτοιες απόψεις από το να παραδεχτεί ότι το αφήγημα του καπιταλισμού περί ασταμάτητης υλικής ευημερίας από γενιά σε γενιά είναι ένα παραμύθι, ή ακόμα χειρότερα, να παραδεχτεί ότι ο προηγούμενος τρυφηλός τρόπος ζωής κάποια στιγμή θα κατέρρεε με πάταγο.

Ακόμα, η ευρέως διαδεδομένη πεποίθηση ότι «μας ψεκάζουν» εμπίπτει σε αυτή την κατηγορία,  όπως και η εσχάτως εμφανιζόμενη κίνηση εθνικιστών αρχαιολατρών για την ολική εξόφληση του ελληνικού χρέους, η οποία υποτίθεται ότι έχει πρόσβαση σε μυθώδη ποσά της τάξης των εκατοντάδων δισεκατομμυρίων ευρώ (!) μέσω της πώλησης στις υπερδυνάμεις κάποιας αρχαίας (ελληνικής εννοείται) γνώσης για την κατασκευή μυστικών υπερόπλων. Εκ πρώτης όψεως τέτοια πράγματα προκαλούν γέλιο αλλά αν το καλοσκεφτούμε είναι ένα (τρομακτικό) πρώτο δείγμα του τι είναι διατεθειμένοι να αποδεχτούν οι Έλληνες προκειμένου να μην αποκολληθούν από τις παραληρηματικές ιδέες εθνικιστικού μεγαλείου τις οποίες εξ απαλών ονύχων έχουν εσωτερικεύσει.

Οι απανταχού εξουσίες γνωρίζουν πολύ καλά την τάση των ανθρώπων να αυταπατώνται και την εκμεταλλεύονται δεόντως. Έτσι, γνωρίζουν πολύ καλά πως δεν κινδυνεύουν από ανθρώπους  που προτιμούν να κοροϊδεύουν τους άλλους αλλά και τον εαυτό τους, παρά να αποδεχτούν άβολες και δυσάρεστες αλήθειες. Το ψέμα τελικά, μάλλον δεν έχει «κοντά ποδάρια» γιατί δεν τα χρειάζεται. Διατρέχει τον πολιτισμό – στον χώρο και το χρόνο – με όχημα τον μεγαλύτερο απατεώνα του σύμπαντος: τον άνθρωπο.

3/12/2016

Η φαντασία στην εξουσία

Από τον Θανάση Χαλκιά

Έχει περάσει ενάμισης χρόνος περίπου από  τον Ιούνιο του 2015, όταν ο Τραμπ ανακοίνωσε ότι κατεβαίνει για πρόεδρος των ΗΠΑ. Από τότε δεν πέρασε ούτε μια μέρα που να μην βρίσκεται στην επικαιρότητα, μιας και  ήξερε πολύ καλά να «κάνει παιχνίδι» με τα μήντια. Πέρα από την αναγνωρισιμότητα που ήδη τα περιοδικά λάιφ στάιλ του είχαν προσφέρει ως μεγιστάνα του κατασκευαστικού κλάδου, των καζίνο κλπ, είχε καθιερωθεί στη συλλογική μνήμη του αμερικανικού κοινού ως το πρότυπο του επιτυχημένου μπίζνεσμαν μέσα από το ριάλιτι σόου «The Apprentice». Εκεί, υποδυόμενος ουσιαστικά τον εαυτό του, απολάμβανε, προς τέρψιν του φιλοθεάμονος κοινού, να εξευτελίζει τους «λούζερ» διαγωνιζόμενους. You’re fired! (Απολύεσαι!) ήταν η ατάκα με την οποία έγινε γνωστός σε όλη την Αμερική αλλά και έξω από αυτή.

Με αυτή λοιπόν την «κληρονομιά» στις αποσκευές του, ο Τράμπ ξεκίνησε την προεκλογική του εκστρατεία και, αν το καλοσκεφτεί κανείς, βρέθηκε στο στοιχείο του επαναλαμβάνοντας κατά κάποιο τρόπο το σόου που τον έκανε διάσημο. Από την αρχή φρόντισε να παίξει τον ρόλο του εξωσυστημικού και να επιβάλει τους δικούς του όρους.  Στα πρώτα «επεισόδια» λοιπόν φρόντισε να «απολύσει» έναν-έναν τους συνυποψηφίους του για το χρίσμα των Ρεπουμπλικανών. Ταυτόχρονα απέλυσε (πραγματικά) όλους τους συμβούλους επικοινωνίας  που κατά τη διάρκεια της εκστρατείας του τον παρότρυναν να χαμηλώσει τους τόνους και να γίνει λιγότερο επιθετικός και απορριπτικός, ιδιαίτερα απέναντι στις μειονότητες και τις γυναίκες, καθώς αυτό θεωρούσαν ότι θα του κόστιζε ψήφους. Αλλά ο Τραμπ έπαιξε με συνέπεια μέχρι τέλους τον ρόλο του αμόλυντου υποψήφιου από οποιαδήποτε προηγούμενη πολιτική ανάμειξη.

Έτσι, από την προνομιακή αυτή θέση μπορούσε να κατηγορήσει τα εχθρικά μήντια, το Δημοκρατικό κόμμα, το κατεστημένο της Ουάσιγκτον, ακόμα και τα παραδοσιακά στελέχη του ίδιου του Ρεπουμπλικανικού κόμματος για διαφθορά. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμα και οι εναντίον του κατηγορίες για φορολογικές ατασθαλίες από τις τεράστιες επιχειρήσεις του, έπεσε στο κενό με τη δικαιολογία ότι το φορολογικό σύστημα στην Αμερική είναι πολύ διεφθαρμένο και άδικο και έδωσε την υπόσχεση να το αναμορφώσει.

Στο τέλος «απέλυσε» και την Χίλαρυ Κλίντον αλλά για να πούμε την αλήθεια στην περίπτωσή της ο Τράμπ δεν θα μπορούσε να σταθεί πιο τυχερός. Καθώς ήταν ελάχιστα χαρισματική, με τηλεοπτικούς όρους ήταν το ακριβώς αντίθετο του Τραμπ. Εκπρόσωπος του κατεστημένου της Ουάσιγκτον, πρώην πρώτη κυρία των ΗΠΑ, με κατηγορίες από το FBI στην πλάτη της και βρισκόμενη πολλά χρόνια σε πολιτικά αξιώματα, ήταν ο τέλειος στόχος.

Αντιπροσωπευτική δημοκρατία: επιλέγοντας πάντα το σωστό

Ο Τραμπ απέδειξε λοιπόν πως η εξουσία είναι πολύ πιο ευφάνταστη  και πονηρή απ’ ό,τι πιστεύουμε. Δεν υπακούει στους κανόνες της κοινής λογικής κι έτσι σήμερα πολλοί αναρωτιούνται πως είναι δυνατόν ένας δισεκατομμυριούχος να γίνει πιστευτό ότι υπερασπίζεται τα συμφέροντα του λαού ή ένας τηλεαστέρας όπως ο Τραμπ να καταγγέλλει την παντοδυναμία των μήντια. Ασφαλώς και η δουλειά της εξουσίας είναι να παραπλανεί και να υπνωτίζει τους υπηκόους της αλλά θα ήταν λάθος να πιστέψουμε ότι οι Αμερικανοί ψηφοφόροι απλώς παραπλανήθηκαν. Στην πραγματικότητα, στα πλαίσια της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας οι ψηφοφόροι πάντα κάνουν τη σωστή (για το σύστημα)  επιλογή. Η ίδια η επιλογή είναι η πεμπτουσία της αναπαραγωγής του συστήματος και για τον λόγο αυτό, σε περιόδους που όλες οι διαθέσιμες επιλογές δεν φαίνονται πια τόσο διαφορετικές μεταξύ τους (λόγω οικονομικής κρίσης ή πολιτικής απαξίωσης) είναι ανάγκη να αναδειχτεί κάτι καινούργιο ως μια νέα τύπου επιλογή, ριζικά διάφορη από τις προηγούμενες. Το δίλημμα  Κλίντον ή Τραμπ είναι λοιπόν αφελές απ’ όποια πλευρά και αν τίθεται, όχι γιατί δεν υπάρχουν διαφορές μεταξύ Ρεπουμπλικάνων και Δημοκρατικών σε επίπεδο εξαγγελιών αλλά ακριβώς γιατί αυτές αφορούν στο επίπεδο της διαχείρισης της εξουσίας και μόνο. Από αυτή την άποψη οι περισσότεροι Αμερικανοί πρόεδροι κρίνονται επιτυχημένοι.

Πάρτε τον Ομπάμα για παράδειγμα. Στην αρχή της θητείας του διέσωσε το τραπεζικό σύστημα από την μεγαλύτερη κρίση του μετά το κραχ του 1929. Κατόπιν προώθησε πολιτικές υποτίθεται υποστηρικτικές των δικαιωμάτων των  μειονοτήτων (π.χ. γάμοι ομοφυλόφιλων κλπ) αλλά και πολιτικές υπέρ του κράτους πρόνοιας (Obamacare). Στην πραγματικότητα όμως η αμερικανική οικονομία κάθεται πάνω σε ένα τεράστιο βουνό χρέους, οι ταξικές αντιθέσεις στην Αμερική είναι οξύτερες παρά ποτέ και ένας πραγματικός πόλεμος σιγοβράζει ανάμεσα στη μαύρη κοινότητα και στο αμερικανικό κράτος με νεκρούς εκατέρωθεν. Όσο για την εξωτερική πολιτική; Οι πρότερες, απροκάλυπτες επεμβάσεις στο εξωτερικό άφησαν πίσω τους το χάος (Ιράκ, Αφγανιστάν, Λιβύη) και πλέον αντικαθίστανται   με εξ αποστάσεως εκτελέσεις, πολύ συχνά και αμάχων,  μέσω drones.

Με τον Τραμπ έρχεται η σειρά ενός άλλου κομματιού της Αμερικής να αισθανθεί ότι εκφράζεται από την εξουσία. Η λευκή, πατριαρχική, συντηρητική Αμερική των μεσοδυτικών (και όχι μόνο) πολιτειών με κέντρο της έναν βαθύτερο φασιστικό πυρήνα που ομνύει πίστη στη γη και το αίμα,   θέλει να πάρει τη ρεβάνς και να πάρει πίσω αυτά που έχασε. Το σύνθημα του Τραμπ «ας κάνουμε την Αμερική μεγάλη ξανά» μίλησε σε όλους εκείνους που έχασαν μόνιμες δουλειές και καλοπληρωμένα εισοδήματα του παρελθόντος λόγω αποβιομηχάνισης ως αποτέλεσμα της οικονομικής κρίσης αλλά και εξαιτίας της λεγόμενης παγκοσμιοποίησης. Γι΄αυτό το λόγο είναι πολύ δημοφιλής η συνθηματολογία του Τραμπ  που χαρακτηρίζεται από έναν ιδιότυπο οικονομικό εθνικισμό («θα πληρώσουν οι Μεξικάνοι», μπλόκο στα κινέζικα προϊόντα, όχι στις παγκόσμιες εμπορικές συμφωνίες κλπ).

Στην πραγματικότητα όμως, θεωρούμε ότι η οικονομική πολιτική της κυβέρνησης Τραμπ ελάχιστα απ’ όλα αυτά θα εφαρμόσει στην πράξη. Τουλάχιστον όχι εκείνα που ανατρέπουν στην ουσία της την πορεία του καπιταλισμού προς μια ολοκληρωμένη διεθνοποίηση.

Ό,τι θέλει ο λαός

Αυτό όμως που κάνει την διαφορά με την εκλογή του Τραμπ είναι η επικύρωση με τον πιο επίσημο τρόπο και στο υψηλότερο θεσμικό επίπεδο, του γεγονότος ότι οι μάζες, οι λαοί, οι μικροαστοί – πέστε το όπως θέλετε – ενδιαφέρονται πρωτίστως για την διατήρηση της καταναλωτικής ευδαιμονίας τους  και της αίσθησης ασφάλειας που προσφέρει  η αδιατάραχτη ρουτίνα της καθημερινότητας. Κατά μία διαστροφή των εννοιών, πρόκειται για «κοινωνικές κατακτήσεις» που η εξουσία μεριμνά κατά το δυνατόν, να απολαμβάνουν οι ατομικότητες των σύγχρονων καπιταλιστικών κοινωνιών, περιχαρακωμένη η καθεμιά από αυτές στο ιδιωτικό της εγώ. Όταν οι βεβαιότητες τίθενται σε κίνδυνο τότε οι πολλοί είναι έτοιμοι να εμπιστευθούν οποιαδήποτε φιγούρα εξουσίας και δύναμης η οποία μπορεί να εγγυηθεί την ασφάλεια. Η διεκδίκηση τέτοιων ψευδο-αγαθών από υπάρξεις χωρίς ταξική και πολύ περισσότερο, κοινωνική συνείδηση, όταν πια δεν επιτυγχάνεται επαρκώς, ανατίθεται στην εξουσία. Οι στιγμές είναι κρίσιμες και σε μια σπάνια στιγμή αποκάλυψης της πραγματικής λειτουργίας της αποκαλούμενης «αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας», ο λαός «προστάζει» την εξουσία να επαναφέρει όλα όσα σταθερά αυτή υπόσχεται.

Όταν λοιπόν η politically correct βερσιόν της εξουσίας αποτυγχάνει, χρειάζεται κάτι καινούργιο να αναλάβει τα ηνία. Το διακύβευμα είναι μεγάλο και η ακροδεξιά ρητορική, ο ρατσισμός και ο σεξισμός, οι βρισιές και η καθολική απαξίωση του «προηγούμενου διεφθαρμένου συστήματος» όχι μόνο δεν φόβισε όπως πολλοί περίμεναν, αλλά μάλλον λειτούργησε ακόμα και κατευναστικά. Είναι πολύ ανησυχητικό ότι η στρατηγική Τραμπ κοπιάρει σε μεγάλο βαθμό την αντίστοιχη ναζιστική  κατά την περίοδο της ανάδυσής της: κανένα πολιτικό παρελθόν διαχείρισης της εξουσίας,  ενοχοποίηση κάθε ξένου ή διαφορετικού, πίστη στο μεγαλείο της πατρίδας, τονισμός της ανδρικής υπεροχής, εξύμνηση του παρελθόντος κλπ.  Ο κύβος ερρίφθη λοιπόν και μάλλον θα πρέπει να περιμένουμε στο άμεσο μέλλον την εμφάνιση, κυρίως στην Ευρώπη,  κι άλλων πολλών φαινομένων του τύπου Τραμπ, ιδιαίτερα εάν αυτός πραγματοποιήσει αυτά που υπόσχεται.

16-11-2016

Η παρανοϊκή-σχιζοειδής θέση: η ελληνική περίπτωση

 

Τον τελευταίο χρόνο, μαζί με την κλιμάκωση της οικονομικής – και συνακόλουθα πολιτικής κρίσης – παρατηρείται και μια γεωμετρικά αυξανόμενη κοινωνική όξυνση. Η ελληνική κοινωνία φαίνεται να πέρασε διαδοχικά όλα τα στάδια ενός ψυχοδράματος: στην αρχή ανησυχία και φόβος με στιγμές πανικού, μετά οργή και αγανάκτηση και στο φόντο θλίψη και παραίτηση·  και  τέλος, αυτό που ζούμε τώρα. Μια κατάσταση  που χαρακτηρίζεται από  μίσος, ακραία επιθετικότητα, βία και καταδιωκτική εμμονή.

Ένας ψυχαναλυτής θα έβρισκε ίσως πολλές αναλογίες  με την λεγόμενη παρανοϊκή – σχιζοειδή θέση  (ή στάδιο) που χαρακτηρίζει την πρώιμη ψυχική ανάπτυξη του ανθρώπου. Σ’ αυτό το στάδιο, πολύ συνοπτικά, το βρέφος, καθώς δεν έχει ακόμα ένα ισχυρό και συγκροτημένο εγώ, επιστρατεύει δυο μηχανισμούς άμυνας προκειμένου να αντιμετωπίσει το τρομακτικό άγχος μετά τη γέννηση: πρώτα, προκαλείται μια διχοτόμηση ανάμεσα στο καλό και το κακό,  τόσο στο επίπεδο του εαυτού όσο και του αντικειμένου  (= μητέρα, και γενικότερα οι φροντιστές του). Στο επίπεδο του εαυτού υπάρχει το ένστικτο της ζωής και της λίμπιντο («καλό» κομμάτι του εαυτού) και το ένστικτο του θανάτου και της καταστροφής («κακό» κομμάτι)· στο επίπεδο του αντικειμένου υπάρχει αντίστοιχα η ικανοποίηση της ανάγκης για τροφή και ασφάλεια όπου εμπεριέχει συναισθήματα αγάπης και ευχαρίστησης και η έλλειψη αυτής της ικανοποίησης που συνοδεύεται από οργή και επιθετικότητα. Έπειτα επιστρατεύεται ο δεύτερος μηχανισμός άμυνας, η λεγόμενη προβολική ταύτιση μέσω της οποίας το βρέφος προσπαθεί, προκειμένου να προστατεύσει το καλό κομμάτι του εαυτού του και κατά συνέπεια το καλό  αντικείμενο, να αποβάλλει όλες τις κακές ιδιότητες από τον εαυτό του και να τις προβάλλει σε ένα πραγματικό εξωτερικό αντικείμενο. Έτσι, αφενός εσωτερικεύει και ταυτίζεται με ένα καλό αντικείμενο ενδυναμώνοντας το εγώ του και αφετέρου εκδιώκει το κακό αντικείμενο που απειλεί να εισβάλει και να κυριεύσει το αδύναμο ακόμα εγώ. Σ’ αυτό το σημείο, το καλό και το κακό διαχωρίζονται απόλυτα και το ανώριμο εγώ βολεύεται στην ασφάλεια της καλής πλευράς.

Επιστρέφοντας στο κοινωνικό πεδίο θα παρατηρούσαμε πως κανονικά,  μια κοινωνία με σχετικά ώριμο εγώ (όπως π.χ. μία με αστικό κράτος σύστοιχο με τον ιστορικό ταξικό του ρόλο) θα της ταίριαζε να παραλληλιστεί με ένα επόμενο στάδιο (θέση) της ψυχικής ωρίμασης, αυτό της λεγόμενης καταθλιπτικής θέσης όπου σιγά – σιγά μέσω της ενδοβολής*,  εδραιώνεται η αίσθηση ενός καλού εσωτερικού κόσμου και δεν υπάρχει τόσο μεγάλη ανάγκη για πρωτόγονους αμυντικούς μηχανισμούς. Όχι βέβαια ότι σε αυτό το στάδιο εξαλείφονται οι πηγές άγχους και δυσαρέσκειας· απλά επιστρατεύονται πιο εξελιγμένοι αμυντικοί μηχανισμοί που κατά κάποιο τρόπο μετουσιώνουν το άγχος  σε ανώτερες ενασχολήσεις. Αυτό για ένα άτομο θα ήταν η αφιέρωση στις τέχνες, στην ποίηση ή στην επιστήμη· για την κοινωνία, η προσπάθεια για αναβάθμιση της πολιτικής  και κοινωνικής συνείδησης  Αλλά αυτή δεν είναι η ελληνική περίπτωση.

Οι θεωρίες συνωμοσίας, η αυτόματη και άκριτη αναπαραγωγή φημών, η τάση για δαιμονοποίηση και στοχοποίηση ανθρώπων και ομάδων ανθρώπων αλλά και η απόλυτη επικράτηση και συνεχής επανάληψη του απολίτικου ιδεολογήματος περί – γενικώς και αορίστως – κλεφτών και λαμόγιων, δείχνουν πως μάλλον η ελληνική κοινωνία βιώνει μια ιδιότυπη παθολογία σε κοινωνικοπολιτικό επίπεδο.

Η παθολογία στην παρανοϊκή-σχιζοειδή θέση

Ο εγκλωβισμός στο παρανοϊκό – σχιζοειδές στάδιο έχει ως αποτέλεσμα τον κατακερματισμό του εγώ και την βίαιη και γεμάτη μίσος προβολή του προς το εξωτερικό αντικείμενο. Αντίστοιχα, το κοινωνικό εγώ στην ελληνική περίπτωση φαίνεται να βρίσκεται κολλημένο σε μια κακοήθη μορφή προβολικής ταύτισης. Όλα όσα οι πολίτες – μικροαστοί αρνούνται λυσσωδώς να αναγνωρίσουν στον εαυτό τους (ιδιοτέλεια, έλλειψη αλληλεγύης, δόλος, πονηρία, εκμετάλλευση του αδύναμου με την πρώτη ευκαιρία, ραγιαδισμός, συντηρητισμός κλπ) τα προβάλλουν όχι στην εξουσία αλλά στους «πολιτικούς που πρόδωσαν την εμπιστοσύνη τους». Πρέπει να σημειωθεί πως ποτέ η προβολική ταύτιση δεν αφορά ένα εξωτερικό αντικείμενο που δεν έχει ισχυρές ομοιότητες με αυτόν που επιχειρεί την προβολή. Αλλιώς, αν αφορά κάτι άσχετο και παράταιρο, η προβολή δεν θα λειτουργήσει.

Αλλά και η δαιμονοποίηση  των μεταναστών ακριβώς σε έναν τέτοιο μηχανισμό προβολής υπακούει: ασυναίσθητα αναγνωρίζουμε τους εαυτούς μας στους μετανάστες. Ακριβώς όμως επειδή, από την άλλη μεριά, γνωρίζουμε πολύ καλά τις δικές μας «αμαρτίες», οι μετανάστες είναι τα ιδανικά εξωτερικά αντικείμενα με τα οποία θα τις ταυτίσουμε, ξεφορτώνοντάς τες από πάνω μας. Αυτός ο μηχανισμός είναι τόσο «λυτρωτικός» και εσωτερικά συνεπής που και η ίδια η λογική επιχειρηματολογία δεν μπορεί να τον κλονίσει. Γι’ αυτό και παρατηρούμε ποικίλους παραλογισμούς οι οποίοι γίνονται δεκτοί ως κάτι φυσιολογικό από το κοινωνικό σώμα: αν οι μετανάστες δουλεύουν μας κλέβουν τις δουλειές, αν όχι, πληρώνουμε για να τους ταΐζουμε· αν προσπαθούν να ενσωματωθούν νοθεύουν την ελληνικότητα της κοινωνίας, αν όχι αποτελούν ξένο σώμα· αν είναι νόμιμοι ο νόμος πρέπει να αλλάξει, αν είναι «λαθραίοι» παραβιάζουν το νόμο κλπ. Η κατανόηση αυτού του μηχανισμού και της «λυτρωτικής» επενέργειας που μπορεί να έχει πάνω σε ένα ανώριμο κοινωνικό εγώ μπορεί να ρίξει λίγο περισσότερο φως στην αλματώδη απήχηση της ρατσιστικής-φασιστικής βίας και ιδεολογίας. Αυτή, 1) είναι άτρωτη απέναντι στη κριτική που της ασκείται δημόσια, 2) επιζητεί διαρκώς την αντιπαράθεση – λεκτική και φυσική – στον δημόσιο χώρο και 3) στις στιγμές και τους τόπους που δεν παρατηρείται την προκαλεί η ίδια. Φαίνεται λοιπόν σαν να είναι διαρκώς ανατροφοδοτούμενη.

Το ζητούμενο λοιπόν είναι να συνειδητοποιηθεί από όλους τους χώρους που προσβλέπουν στο πέρασμα σε ένα ανώτερο στάδιο κοινωνίας, ποιες είναι εκείνες οι ενέργειες και οι δράσεις που – χωρίς οι φορείς τους να το επιδιώκουν – τροφοδοτούν τους μηχανισμούς που περιγράφηκαν πρωτύτερα.

 

* Η ενδοβολή είναι η διεργασία κατά την οποία ένα εξωτερικό φαινόμενο παρερμηνεύεται από το άτομο ως φαινόμενο με εσωτερική προέλευση. Στις ήπιες μορφές της η ενδοβολή ισοδυναμεί με μία ταύτιση του ατόμου με τα σημαντικά πρόσωπα που το περιβάλλουν. Υιοθετεί δηλαδή μία συμπεριφορά που ταιριάζει με τον χαρακτήρα κάποιου άλλου και όχι με τον εαυτό του. Στις αρνητικές της μορφές μπορεί να πρόκειται για μία πολύ καταστροφική διαδικασία. Για παράδειγμα κάποιος που έχει κακοποιηθεί, κακοποιεί και ο ίδιος.

Αθήνα 02-11-2012

Θανάσης Χαλκιάς

Ο σχιζοειδής άνθρωπος του 21ου αιώνα

Cat’s foot iron claw
Neuro-surgeons scream for more
At paranoia’s poison door.
Twenty first century schizoid man.

Blood rack barbed wire
Polititians’ funeral pyre
Innocents raped with napalm fire
Twenty first century schizoid man.

Death seed blind man’s greed
Poets’ starving children bleed
Nothing he’s got he really needs
Twenty first century schizoid man.

Εκατό  χρόνια συμπληρώνονται φέτος από το ξέσπασμα του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου, το 1914. Ήταν ένας πόλεμος τόσο σκληρός και βίαιος που, έναν αιώνα μετά, ακόμα κι αν μεσολάβησε ένας ακόμη πιο φονικός Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος,  έχει αφήσει τα σημάδια του στη συλλογική μνήμη των κοινωνιών που τον βίωσαν. Από την απόσταση που πλέον μας χωρίζει από τότε, μπορούμε να πούμε πως ο πόλεμος αυτός αποτελεί μια κρίσιμη καμπή στην ανθρώπινη ιστορία καθώς με αυτόν, η ανθρωπότητα έκανε ένα «άλμα» όσον αφορά το επίπεδο σκληρότητας, βαναυσότητας και θηριωδίας στο οποίο μπορεί να φτάσει.

Δεν είναι μόνο ότι για πρώτη φορά ένας πόλεμος πήρε πραγματικά παγκόσμιες διαστάσεις με όλες τις μεγάλες δυνάμεις της εποχής να εμπλέκονται σε αυτόν, ούτε ότι το τέλος του σηματοδότησε την κατάρρευση χιλιόχρονων Αυτοκρατοριών (Αυστροουγγαρία, Οθωμανική Αυτοκρατορία) και την γέννηση καινούριων εθνών-κρατών. Αυτό που ήταν πρωτοφανές ήταν ότι η χρήση της τεχνολογίας τον κατέστησε– για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας – πραγματικά ολοκληρωτικό. Τα τανκς, τα αεροπλάνα, τα αέρια του χημικού πολέμου και αρκετές άλλες τεχνολογικές εφευρέσεις χρησιμοποιήθηκαν και δοκιμάστηκαν για πρώτη φορά τότε, με τρομακτικές επιπτώσεις. Το σοκ από το μέγεθος της θηριωδίας που επέφερε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος αποτυπώνεται έντονα στη λογοτεχνία, τη ζωγραφική, τις αφηγήσεις και τη συλλογική μνήμη των ανθρώπων που τον βίωσαν.

Υπάρχει όμως και κάτι άλλο που είναι αξιοσημείωτο και αποκαλύπτεται από τις πρόσφατες έρευνες των ιστορικών που σκύβουν με νέο ενδιαφέρον να μελετήσουν ξανά την εποχή εκείνη. Είναι η εκπληκτική άγνοια, ανωριμότητα και απάθεια με τις οποίες ο κόσμος πορευόταν ολοταχώς προς την καταστροφή τις παραμονές της 28ης Ιουλίου 1914, ημέρας έναρξης του πολέμου. Δεν ήταν μόνο ότι η κοινή γνώμη – όλων των εμπλεκόμενων πλευρών – είχε παραπλανηθεί και είχε πιστέψει τις διαβεβαιώσεις ότι ο θρίαμβος είναι ζήτημα εβδομάδων. Προκύπτει τώρα, από την μελέτη των σχετικών πηγών, ότι και οι πολιτικοί και στρατιωτικοί ιθύνοντες τελούσαν υπό καθεστώς τέτοιας (ηθελημένης;) άγνοιας των πραγματικών συνθηκών αλλά και των επιπτώσεων που θα επέφερε ο πόλεμος, που όπως χαρακτηριστικά ειπώθηκε «η Ευρώπη έμοιαζε να υπνοβατεί προς τον όλεθρο».

Σήμερα, έναν αιώνα μετά, τι μπορούμε να πούμε άραγε για την πορεία της ανθρωπότητας; Σε ένα σχετικό του άρθρο της 14/2/2014, (1) ο διάσημος θεωρητικός φυσικός και κοσμολόγος Στήβεν Χόκινγκ, με αφορμή το συνεχιζόμενο όνειδος του πολέμου της Συρίας, δίνει σαφή προειδοποίηση για το μέλλον της ανθρωπότητας: η καταστροφή είναι κοντά αν συνεχίσουμε να συνδυάζουμε την βαρβαρότητα του ανθρώπου των σπηλαίων με τα εκπληκτικά τεχνολογικά επιτεύγματα που έχουμε στη διάθεσή μας. Θέλοντας μάλιστα να τονίσει τη σοβαρότητα της κατάστασης, ξεκινά το άρθρο του παραθέτοντας την πεποίθηση του Αριστοτέλη ότι η ανθρωπότητα δεν έφτασε ποτέ σε μεγάλα επίπεδα ανάπτυξης εξ αιτίας του ότι, επανειλημμένα στο παρελθόν, πλημμύρες και άλλες φυσικές καταστροφές την γύρισαν πάλι πίσω απ’ όπου ξεκίνησε.

Πορευόμαστε  λοιπόν στον 21ο αιώνα, ευρισκόμενοι ως είδος σε μια σχιζοειδή κατάσταση: από τη μια έχουμε την τεχνολογία και τη δύναμη που αυτή μας προσφέρει αλλά φαίνεται, από την άλλη, πως αυτή η ίδια η τεχνολογία χρησιμοποιείται μόνο ως το εξωτερικό, χρησιμοθηρικό περίβλημα μιας βαθύτερης γνώσης, της οποίας δεν έχουμε αποκτήσει ακόμη συνείδηση. Αντ’ αυτού, ως άλλοι υπνοβάτες έχουμε πιστέψει στις διαβεβαιώσεις ότι η τεχνολογία και οι εφαρμογές της θα μας προσφέρουν επ’ άπειρον  υλική ευημερία και πρόοδο ενώ ταυτόχρονα κλείνουμε σκανδαλωδώς τα μάτια μπροστά στην βαρβαρότητα ενάντια στην ανθρώπινη ζωή αλλά και στην ίδια τη φύση. Το γεγονός ότι ένας πόλεμος σαν αυτός της Συρίας αφήνει παγερά αδιάφορη την ανθρωπότητα, προοιωνίζεται ένα ζοφερό μέλλον όπου η ταχύτητα διάδοσης της πληροφορίας είναι αντιστρόφως ανάλογη της αυτοσυνειδησίας της ανθρωπότητας.

Αναρωτιέται λοιπόν εύλογα ο Χόκινγκ: «που είναι η συναισθηματική μας νοημοσύνη, το αίσθημα της συλλογικής δικαιοσύνης;». Αλλά όπως απαντούν οι  King Crimson (2) στο ομώνυμο τραγούδι, ο 21ος αιώνας θα είναι  ο αιώνας όπου «οι ποιητές πεινούν και τα παιδιά αιμορραγούν».

 

(1) Washington Post, 14/2/2014

(2) 21st Century Schizoid Man, King Crimson: In The Court of the Crimson King (1969)

Θανάσης Χαλκιάς 
18/2/2014

Οι πιστοί του τέρατος

iamarevi

Από τον Θανάση Χαλκιά

Ένα από τα μεγαλύτερα βαρίδια που κουβαλάει πάνω του ο σημερινός άνθρωπος είναι η φανατική του προσκόλληση στη συνήθεια, την παράδοση, στο γνωστό και τετριμμένο, σε ό,τι τέλος πάντων ονομάζουμε κοινά παραδεκτό. Αυτή η διαπίστωση έρχεται σε αντίθεση με την βαθιά ιδεολογικοποιημένη κοινή αντίληψη περί εξέλιξης του ανθρώπινου πολιτισμού μέσω μιας συνεχούς και μονοσήμαντης κίνησης προς τα μπρος, προς ό,τι ονομάζουμε πρόοδο. Αυτό συμβαίνει γιατί στην πραγματικότητα εκείνο που «προοδεύει» και εξελίσσεται είναι  ο πολιτισμός της κυριαρχίας και της εκμετάλλευσης ο οποίος, όπως η ιστορία έχει δείξει,  μπορεί και χρησιμοποιεί προς όφελός του όλα τα παράγωγα του ανθρώπινου πνεύματος – ιδέες, γνώσεις, τεχνολογία – προκειμένου να αναπαραχθεί. Ο μέσος άνθρωπος, εμφορούμενος από την κοινή λογική, αποτελεί το πιο σίγουρο μέσο για την διαιώνιση αυτή.

Δεν αποτελεί αντίφαση το γεγονός πως όλη η πορεία του πολιτισμού σημαδεύεται από την εμφάνιση κάθε τόσο νέων ιδεών που ωθούν τα…

Δείτε την αρχική δημοσίευση 615 επιπλέον λέξεις