Η θεωρία της Κοινωνικής Συνείδησης

Από τον Νώντα Κούκα

Η αξία των «κλασικών» δεν είναι ο «-ισμός» τους

Οπωσδήποτε η σύνθεση μιας γνήσιας θεωρίας της κοινωνικής συνείδησης θα προκύψει μονάχα εφόσον αναδυθεί μια πρακτική και επιτυχημένη ψυχολογική θεωρία. Και τέτοια δικαιούται να είναι μόνον η ψυχολογική θεωρία που μπορεί να αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο σκέφτονται οι συνηθισμένοι άνθρωποι. Αυτό άλλωστε σηματοδοτεί και την ειδοποιό διαφορά της ψυχολογικής θεωρίας σε σχέση με τις υπόλοιπες επιστημονικές θεωρίες. Ιδού τι γράφει ο Φρόυντ σε αντίγραφο του Χειρογράφου σε μια εκτενή αναφορά (που παραθέτει μεν, αλλά έχει διαγράψει δε). Οι άνθρωποι – λέει – αποκτούν ενοχές εξαιτίας των σχέσεων μεταξύ τους και η ενοχή μεταβάλλει τη φύση αυτών των σχέσεων. Ό,τι λέμε και σκεφτόμαστε για τον εαυτό μας αλλοιώνει τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε τους άλλους, οπότε όλες οι θεωρίες που μπορούμε να έχουμε σχετικά με την ανθρώπινη ψυχολογία αποσκοπούν στο να επηρεάσουν, όπως και να περιγράψουν, τη συμπεριφορά. Όποιος υποκρίνεται πως παρέχει κάποια «επιστημονική» περιγραφή της συμπεριφοράς δεν κατανοεί την ανεπανάληπτη φύση της ανθρώπινης συμπεριφοράς ούτε και τι σημαίνει ανθρώπινη ψυχολογία…

Αν θέλουμε να ξεκινήσουμε σοβαρά την αναζήτηση του «εαυτού» μας, οφείλουμε πάνω απ’ όλα να κάνουμε δύο αφαιρέσεις. i) Να αφαιρέσουμε αυτόν από το «εγώ» μας• ii) να αναχθούμε από τον «εαυτό» μας στον Εαυτό, με Ε κεφαλαίο. Διότι το «εγώ» ανήκει στην ατομική/εγωιστική συνειδητότητα, ενώ ο «εαυτός» έχει την τάση δυνάμει να γίνει Εαυτός εν ενεργεία στην ολιστική του πράξη – που είναι πρώτα η κοινωνική και έπειτα η κοσμική συνείδηση. Το εγωιστικό «εγώ» συνειδητοποιεί τη φοβερή και επώδυνη ύπαρξή του μονάχα στον χώρο που βρέθηκε να υπάρχει. Δεν συλλαμβάνει καθόλου ότι κείτεται ανάμεσα στο απέραντα μικρό και το απέραντα μεγάλο• σε κλίμακα μεταξύ κβαντικού κόσμου και Σχετικότητας. Από τη μια μεριά του λοιπόν, ας πούμε την αριστερή, έχει τον σκοτεινό, τον φευγαλέο, τον εξωτικό κόσμο των κβάντων, όπου χώρος και χρόνος ανακατεύονται αξεδιάλυτα• ενώ από την άλλη, τη δεξιά του μεριά, έχει τον θηριώδη, τον τιτάνιο μακρόκοσμο με τον χρόνο (t) που τον διέπει. Τι πρέπει λοιπόν να πράξει το «εγώ» εν τοιαύτη περιπτώσει;

Πάνω απ’ όλα πρέπει να προσαρμοστεί για να αντεπεξέλθει στην υπέρτερη αυτή αντίφαση που το συγκλονίζει. Εσωτερικεύει τον μικρόκοσμο ή, καλύτερα, εμβαπτίζεται σε αυτόν, αναγορεύοντάς τον έτσι σε ασυνείδητο υπερεγώ. Συγχρόνως, επεκτείνεται ως συνείδηση στον μακρόκοσμο, υιοθετώντας ένα ελάχιστο κομμάτι (τρισδιάστατο/ τετραδιάστατο) από αυτόν. Τι σόι «ον» όμως μπορεί να είναι αυτό που ζει μια ψευδαίσθηση ανάμεσα στο απέραντα μικρό και φευγαλέο και στο απέραντα μεγάλο και σταθερό; Απλά, δεν πρόκειται για οντολογική υπόσταση αλλά για φαινομενολογική ύπαρξη. Μέχρις ότου καταφέρει να υπερβεί τη σχιζοειδή κατάσταση μέσα στην οποία βρέθηκε να επιβιώνει, οι ψυχολογικές του συγκρούσεις θα είναι εφιαλτικές και ασύγγνωστες. Η κοινή λογική θα βρίσκεται σε διαρκή και ανειρήνευτη πάλη με το ένστικτο. Θα επιδιώκει διάφορους παρανοϊκούς «νόμους» αμφιβόλου ηθικισμού που θα βαφτίζει «Ηθική».

Τώρα πια, σε αυτό το έδαφος που ήδη έχει προλειανθεί εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς τι μπορεί να καταφέρει μια ισχυρή αστική τάξη: οργανώνει στο έπακρο όλες σχεδόν τις κοινωνικές αναπαραστάσεις των υπηκόων της, σε μια σιδερένια δικτατορία της «κοινής λογικής». Τούτο σημαίνει, πολύ απλά, το εξής ανατριχιαστικό: καθιστά την υφέρπουσα παράνοια των ανθρώπων, μέσω «λογικών» μεταμφιεστικών μηχανισμών, σε κεντρική ιδεολογία του έθνους-κράτους της. Με άλλα λόγια, μια μεγαλομανής ψυχωτική εξουσία με μια εκτεταμένη μικρο-μεγαλομανή παρανοϊκή αυλή – που αποτελείται από μικρο-εξουσιαστικές μηχανές που «σκέφτονται». Αυτή η αυλή πάντοτε βέβαια δικαιούται να εξεγείρεται κατά του κυρίου της, ποτέ όμως δεν Επαναστατεί πραγματικά, ώστε να τον εκδιώξει δια παντός. Εδώ έχουμε μια υπέρτερης μορφής συστροφή κωδίκων στην ίδια την ολιστική πληροφορία της Ζωής και της Ύπαρξης: απλή επιβίωση, τόσο έντονα μεταμφιεσμένη από ένα επίπλαστο αναβαθμισμένο βιοτικό επίπεδο, ώστε κανείς σχεδόν να μην αντιλαμβάνεται εύκολα τη μεγάλη έκπτωση που έχει υποστεί. Ο απόλυτος σύμμαχος αυτής της συστροφής κωδίκων είναι οπωσδήποτε ο ψυχολογισμός (αλλά και ο λογικισμός), ο θετικισμός/φορμαλισμός των σύγχρονων κοινωνιών και η σχετικοποίηση των πάντων, που εκλαμβάνεται σαν – άκουσον-άκουσον – «ελευθερία».

Μια ψυχολογική «θεωρία», λέει ο Φρόυντ, καθίσταται θεωρία, όταν μεταμορφώνεται μέσα από την καθημερινή χρήση της, όταν συνυφανθεί με τις ίνες της καθημερινής ζωής. Αυτή είναι και η ουσία κάθε θεωρίας σχετικής με την ανθρώπινη ψυχολογία, που πρέπει να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε τους εαυτούς μας: με άλλα λόγια, η ανθρώπινη ψυχολογία απλώς δεν περιγράφεται.

Τώρα δα θα επιχειρήσουμε να αναδείξουμε τη συμμετρική σχέση που διέπει την παραπάνω άποψη του Φρόυντ με το Νόημα του Θεωρήματος της μη Πληρότητας του Γκέντελ. Να λοιπόν ποια είναι η συμμετρία που διέπει τις δύο επιτυχημένες θεωρίες (τώρα βέβαια υπαινισσόμαστε ξεκάθαρα πως για θεωρήματα βασικά μιλάμε) της ψυχανάλυσης και της περατότητας: καμιά μηχανιστική διαδικασία δεν μπορεί να τις περιγράψει ολόκληρες: ούτε όλες οι ψυχολογικές αλήθειες ούτε όλες οι μαθηματικές αλήθειες εξαντλούνται σε πεπερασμένη λίστα καθαρά φορμαλιστικών αξιωμάτων. Αυτό ακριβώς είναι η επιστημονική εξήγηση της μη-περιγραφής που αναφέραμε. Άρα το συμμετρικό στοιχείο που συνδέει άρρηκτα αυτήν την ανεπάρκεια και την περνάει σε άλλη «φάση» ανώτερη, είναι η Διαίσθηση – δηλαδή το Νόημα. Μόνο η Διαίσθηση/Νόημα μπορεί να καταστήσει δυνατό τον μετασχηματισμό τόσο της Ψυχολογίας όσο και των Μαθηματικών σε μια συνεκτική και γνήσια θεωρία της Κοινωνικής Συνείδησης που μιλάει για την Αλήθεια – και όχι για τις επιμέρους τυπικές μηχανιστικές αλήθειες της μαθημένης συμπεριφοράς.

Βέβαια, η παραγωγή της Θεωρίας της Κοινωνικής Συνείδησης δεν περιορίζεται μόνο στην περιοχή της ψυχολογίας και των μαθηματικών. Απλώς αφορμάται από εκεί και αγκαλιάζει διαλεκτικά τη γνώση, τον γνώστη και το γνωστό. Φυσικά, καλό είναι να θυμόμαστε πάντοτε πως η γνώση δεν συνδέεται κατ’ ανάγκη ούτε με τον γνώστη αλλά ούτε και με το γνωστό. Αναλυτικότερα, ολόκληρη η γνώση δεν συνιστά κανένα απολύτως μήνυμα• είναι πληροφορία καθεαυτή. Ή μπορούμε να το πούμε κι αλλιώς: είναι δυνάμει όλα τα μηνύματα μαζί. Άρα, δεν χρειάζεται κανέναν γνώστη για να καταστούν γνωστά. Μόλις όμως η ολιστική πληροφορία «σπάει», χάνεται η συμμετρία της και απορρέουν από μέσα της όλες οι επιμέρους «γλωσσικές» κωδικεύσεις της. Τότε ακριβώς χρειάζεται ο φορέας-γνώστης που υπόκειται στους ιστορικούς περιορισμούς του εκάστοτε προσεγγιστικού γνωστού.

O Καντ σε αυτό ακριβώς το λάθος περιέπεσε. Εξίσωσε τη γνώση με τους ιστορικούς (και βιολογικούς) περιορισμούς της δυνατότητας του γνώστη για το γνωστό. Για αυτό άλλωστε και τον κατατάσσουμε, στην ιστορία της φιλοσοφίας, ως τον πρώτο θετικιστή του ιστορικού ρεύματος του επιστημονισμού. Αυτή άλλωστε υπήρξε και η σοβαρότατη ένσταση του Χέγκελ, γι’ αυτό απάντησε με τον απόλυτο ιδεαλισμό, στον κριτικό ιδεαλισμό του Καντ. Προείδε δηλαδή τη σχετικοποίηση που προοικονομούσε η αντίληψη του Καντ για τα πράγματα – και ήθελε να την προλάβει.

Σύμπασα λοιπόν η διαλεκτική λογική που λανσάρει ως επιστήμη τόσο ο Χέγκελ στον «ουρανό» όσο και ο Μαρξ στη «γη», δεν είναι παρά προσπάθειες πρόληψης και αποφυγής της έκπτωσης του λόγου σε ψυχολογία και από αυτήν κατευθείαν σε ιδεολογία της «κοινής λογικής». Ας μη λησμονούμε ότι ο Καντ είναι και πάλι εκείνος που βάζει από την πίσω πόρτα την ψυχολογία στη λογική του Λάιμπνιτς, όταν μιλάει για «προτάσεις κρίσης». Γιατί τι άλλο εκτός από (και) ψυχολογική είναι η «κρίση»; Πάντως ο Καντ παραμένει μεγάλος φιλόσοφος – μια και η προσπάθεια που κάνει να συνδυάσει τη βρετανική «φιλοσοφία» (εμπειρισμός), που δεν είναι παρά ψυχολογία, με τη λογοκρατία της ηπειρωτικής Ευρώπης (ορθολογισμός) και δη της γερμανόφωνης, είναι σχεδόν υπερβατική («υπερβατολογική») και άρα εκ προοιμίου δυσχερεστάτη.

Σύμπασα λοιπόν η διαλεκτική λογική που λανσάρει ως επιστήμη τόσο ο Χέγκελ στον «ουρανό» όσο και ο Μαρξ στη «γη», δεν είναι παρά προσπάθειες πρόληψης και αποφυγής της έκπτωσης του λόγου σε ψυχολογία και από αυτήν κατευθείαν σε ιδεολογία της «κοινής λογικής». Ας μη λησμονούμε ότι ο Καντ είναι και πάλι εκείνος που βάζει από την πίσω πόρτα την ψυχολογία στη λογική του Λάιμπνιτς, όταν μιλάει για «προτάσεις κρίσης». Γιατί τι άλλο εκτός από (και) ψυχολογική είναι η «κρίση»; Πάντως ο Καντ παραμένει μεγάλος φιλόσοφος – μια και η προσπάθεια που κάνει να συνδυάσει τη βρετανική «φιλοσοφία» (εμπειρισμός), που δεν είναι παρά ψυχολογία, με τη λογοκρατία της ηπειρωτικής Ευρώπης (ορθολογισμός) και δη της γερμανόφωνης, είναι σχεδόν υπερβατική («υπερβατολογική») και άρα εκ προοιμίου δυσχερεστάτη.

Χωρίς να υπεισερχόμαστε σε «τεχνικές» επεξηγήσεις της φιλοσοφικής επιστήμης, που θα κούραζαν αφόρητα τον αναγνώστη, νομίζουμε ότι αφηγηθήκαμε ζουμερά το πρόβλημα της γνώσης που εν τέλει ταλανίζει τη σύγχρονη γνωσιολογία (γνωσιακή επιστήμη): ο Λόγος – το Νόημα – η Απόλυτη Αλήθεια (αυτή που δεν μπορεί ipso facto να αποδειχθεί με τυπικό μηχανισμό), δηλαδή η ίδια η Γνώση ως καθαρή (ολιστική) πληροφορία για να γίνει γνωστή, πρέπει να σπάσει η συμμετρικότητά της και να γίνει «χίλια-δυο» κομματάκια, που λέμε. Τούτο σημαίνει πως η βαθιά δομή της ενδύεται αναγκαστικά μορφή/φόρμα – το μήνυμά της – και τελικά δεν είναι παρά η ίδια η «γλώσσα» της «κοινής λογικής». Κοντολογίς, ο επιμερισμός του λόγου σε απέραντη «σπασμένη» λογική – που εντούτοις πρέπει να είναι κοινή σε όλους τους φορείς της. Να πώς προκύπτει η ιδεολογική της στρέβλωση: σε τελευταία ανάλυση η ίδια η Ιδεολογία, ως πρωταρχικός υποδοχέας των ανθρώπινων κοινωνιών – και όχι μόνο.

25-8- 2015

Advertisements

Posted on Αύγουστος 25, 2015, in Uncategorized. Bookmark the permalink. 4 Σχόλια.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: